DUL KADIN kimsenin istemediği EVE taşındı—Ve ZEMİN, herkesin saklamaya çalıştığı şeyi ortaya çıkardı
Oaxaca’nın kurak tepelerinde, Santa Cruz Del Viento kasabasının kenarında, 25 yaşındaki dul kadın Xochitl iki küçük oğluyla hayatta kalmaya çalışıyordu: yedi yaşındaki Elio ve üç yaşındaki Mateo. Kocası Miguel kuzeye çalışmaya gitmiş, aylarca mektuplar yollamış, sonra bir gün sessizliğe karışmıştı. Ne mezarı vardı ne cenazesi; geride, borçlar ve “erkeği olmayan kadın” damgası kalmıştı. Köyün güçlü adamı Don Genaro evlerini geri isteyince Xochitl sokakta kaldı. Kapı kapı dolaştı, iş ve bir köşe aradı; ama herkes Don Genaro’dan çekiniyor, “lanetli” diye bilinen Montejo çiftliğinin adını fısıldıyordu. Terk edilmiş, rüzgârda ağıtların duyulduğu söylenen o harabe, “Ağlayan Kadın”ın yuvasıydı. Çaresizlik, korkuyu yendi ve Xochitl çocuklarını korumak için oraya sığındı.
Harabe duvarların melankolisi, boz çatıların gıcırtısı ve yarasaların kokusu arasında küçük bir odayı temizleyip ateş yaktı. İlk gece, rüzgârın iniltisine karışan uzak bir ses duydu; dualarıyla çocuklarını sardı. Günler ağır geçti. Nehirden su taşıdı, başkalarının çamaşırını yıkadı, odun topladı; azıcık parayla mısır ve fasulye alabildi. Köyün bakışları acımadan kuşkuya, kuşkudan tehdide dönerken Xochitl kalbinin etrafına zırh ördü.
Bir öğleden sonra Elio avluda toprağın “boş” ses verdiğini fark etti. Xochitl merakla kazdı ve paslı bir demir halkaya takılı, çürümüş bir kapak buldu. Aşağıda taş basamaklar, soğuk ve nemli bir hava, karanlığın içinden yükselen kadim toprak kokusu… Lambayı yakıp indiğinde, küflü brandalar altında üç tahta sandık ve bohçalar görünür oldu. Kapakları açtığında, yeşim maskeler, deniz kabuğu kolyeler, obsidyen figürler, çok renkli seramikler ve geyik derisi ile amate kâğıdına çizilmiş siyah yazmalı kodeksler buldu. Son sandıkta ise 1913 tarihli “Etnograf Don Alejandro de Montejo’nun Günlüğü” vardı. Günlük, devrim sırasında Montejo’nun kutsal bir Zapotek mezarını yağmalayıp “bilimsel kurtarma” diye meşrulaştırmasını, bir şamanın uyarısını ve sonunda paranoya ile çöküşünü anlatıyordu: “Çaldığınız yeşim servet değil, ataların ruhu; açgözlülük çocuklarınızı ısıran yılan olacak. Toprak unutmaz.”
Xochitl bu sırrı kapatıp unutmak istedi. Ama birkaç gün sonra Mateo ağır bir ateş ve inatçı öksürükle düşer yıkılır; nöbet geçirir. Annelik içgüdüsü, korkunun üstüne çıkar. Bodruma iner, küçük bir yeşim maskeyi alır ve Oaxaca’daki bir antikacıya satar. 200 peso ile doktor ve ilaçları alıp geri döner; Donya Elodia adlı yaşlı şifacıyla birlikte tedaviyi uygular. Üçüncü şafakta Mateo’nun ateşi düşer, nefesi rahatlar; Xochitl derin bir şükürle ağlar. Fakat maskenin haberi kasabaya yayılır; antikacı iki haydutu gönderir. Harabeye gelince dul kadını tehdit ederler. Tam o an yolda bir cip durur: Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü’nden Dr. Arturo Morales kimliğini gösterir, adamları uzaklaştırır ve Xochitl’e bir teklif sunar: “Bu parçalar milletin mirası. Bize yardım et, koruyalım. Karşılığında seni ve çocuklarını korur, bir yuva ve iş veririz. İstersen burayı küçük bir topluluk müzesine dönüştürür, sen de onun koruyucusu olursun.”
Xochitl, açgözlülüğün getirdiği lanet ile çocuklarının güvenliği arasında seçimini yapar. O gece iki gaz lambası ışığında Dr. Morales ve asistanı Ricardo ile birlikte sandıkları pamuk ve bezle sarıp sessizce paketlerler. At nallarının sesi yaklaşınca nefeslerini tutarlar; Don Genaro’nun kamyonu geçer. Şafaktan önce tüm kutuları cipe yükleyip dağ yoluna vururlar. Mexico City’de küçük bir daireye yerleşirler; musluktan akan su, gaz ocağı ve gerçek yataklar, Xochitl için saray gibidir. Enstitü aylık ödenek verir, çocuklar okula gider. Xochitl okumayı-yazmayı öğrenir, müze kütüphanesinde Zapotek tarihine dalar; bilim insanları onu sahaya ve araştırmalara dahil eder. Bir “harabe dul kadını”ndan, yerli mirasın bilge bir sesi ve hafızanın koruyucusuna dönüşür.
Yıllar içinde adalet ağır da olsa işler. Antikacı Cienfuegos tutuklanır; Don Genaro’nın kirli işleri soruşturulur. Yaklaşık on yıl sonra hükümet Montejo çiftliğini kamulaştırır; fonlarla restore edilir. Xochitl, Santa Cruz Del Viento’ya bu kez “Toplum Kültür Merkezi”nin kurucu müdürü olarak döner. Kerpiç duvarlar güçlenmiş, verandalarda çiçekler açmış, vitrinlerde kodeks kopyaları ve geri dönen orijinal seramikler sergilenmektedir. Bir panel, Don Alejandro’nun takıntısını ve bir kadının mirası nasıl koruduğunu anlatır. Kasaba, korku ve batıl inançtan gurura dönüşür. Gecenin gümüş ışığında Xochitl yeşim maskenin önünde durur ve fısıldar: “Lanet kilde ya da yeşimde değil; kalbin açgözlülüğünde. Nesneler aynadır; ya ihtirasını görürsün ya merhametini.”
Bu hikâye, “kimsenin istemediği ev”in içinden bir toplumun kalbinin nasıl geri çıkarıldığını gösterir. Zenginlik, sakladığın sandıklar değil; doğru zamanda doğru seçimi yapma cesaretidir. Xochitl kolay parayı değil, insanları seçti. Ve o seçim, laneti nimete çevirdi: çocuklarına gelecek, halkına onur, ülkesine tarih. Senin hayatında hangi “harabe”ler saklı gücü bekliyor? Korkunun yerine güveni, açgözlülüğün yerine paylaşmayı seçtiğinde, zemin altındaki sır değil; içindeki hazine ortaya çıkar.
